Każdego roku 25 maja obchodzony jest Światowy Dzień Tarczycy – globalna inicjatywa edukacyjna, której celem jest zwiększenie świadomości społecznej na temat schorzeń gruczołu tarczowego. Święto ustanowiło European Thyroid Association podczas swojego kongresu w Lipsku, upamiętniając w ten sposób datę założenia organizacji – 25 maja 1965 roku. Z czasem do akcji dołączyły inne międzynarodowe stowarzyszenia zajmujące się zdrowiem tarczycy i nadały jej wymiar ogólnoświatowy. Tegoroczne obchody przypadają w szczególnie ważnym momencie – dane epidemiologiczne wskazują na wyraźny wzrost liczby pacjentów z zaburzeniami funkcji tego gruczołu.
Mały narząd, wielkie znaczenie
Tarczyca to niewielki gruczoł ważący zaledwie około 60 gramów, położony w przednio-dolnej części szyi. Pomimo skromnych rozmiarów należy do największych gruczołów wydzielania wewnętrznego u człowieka i odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu równowagi metabolicznej organizmu. Zbudowana jest z dwóch płatów – prawego i lewego – połączonych tzw. węziną. Jej komórki pęcherzykowe produkują i magazynują dwa kluczowe hormony: tyroksynę (T4) i trijodotyroninę (T3). Do ich wytwarzania niezbędny jest jod.
Tarczyca działa w ścisłej współpracy z przysadką mózgową i podwzgórzem. To przysadka, wydzielając hormon tyreotropowy (TSH), pobudza tarczycę do produkcji i uwalniania tyroksyny oraz trójjodotyroniny. Hormony te regulują:
- metabolizm,
- wzrost organizmu,
- pracę układu nerwowego i sercowo-naczyniowego,
- a także uczestniczą w produkcji ciepła.
Portal pacjent.gov.pl, prowadzony przez Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia, wskazuje, że hormony tarczycy odpowiadają m.in. za „regulowanie metabolizmu organizmu, procesy termogenezy, dobry stan kości oraz prawidłowy rozwój płodu”.
Skala problemu – co piąty Polak zagrożony
Choroby tarczycy należą do najczęściej diagnozowanych schorzeń endokrynologicznych w Polsce. Szacuje się, że nawet niemal 20 procent Polaków może w ciągu swojego życia zmagać się z różnymi zaburzeniami pracy tego narządu. Wielu chorych przez długi czas nie zdaje sobie z tego sprawy – objawy bywają niespecyficzne i łatwo je przypisać codziennemu przeciążeniu lub stresowi.
Skalę zjawiska dobrze ilustrują dane z województwa podkarpackiego. Jak poinformował Rafał Śliż, rzecznik prasowy Podkarpackiego NFZ: „W 2025 roku ponad 130 000 pacjentów korzystało na terenie województwa podkarpackiego z pomocy medycznej związanej z tarczycą. W tym prawie 6000 dzieci”.
Na choroby tarczycy częściej zapadają kobiety, a ryzyko zachorowania rośnie z wiekiem. Mężczyźni również nie są wolni od tego problemu – jak wskazuje pacjent.gov.pl, „często są diagnozowani zbyt późno”.
Dlaczego zachorowań przybywa?
Dr n. med. Agnieszka Domin, specjalista pediatrii, endokrynologii i diabetologii dziecięcej, w rozmowie opublikowanej przez Podkarpacki NFZ wskazała na kilka kluczowych czynników odpowiedzialnych za rosnącą liczbę zachorowań: „Od kilku lat obserwujemy wzrost liczby chorych z zapaleniami tarczycy i te czynniki, które to wywołują, to jest tak naprawdę zwiększenie liczby infekcji. W tym temacie pandemia COVID-19 zrobiła dużo zamieszania, ponieważ obserwowaliśmy zwiększoną liczbę zachorowań dzieci między innymi na chorobie Gravesa-Basedowa”.
Ekspertka zwróciła też uwagę na codzienne nawyki: „Styl życia, który teraz jest narzucony przez media i bieg życia, powoduje, że mniej śpimy, jemy nieregularnie, mniej odpoczywamy, nie spędzamy czasu na świeżym powietrzu, tylko więcej to jest siedzący tryb życia. Mamy też dużo więcej zanieczyszczeń ze środowiska naturalnego, więc to wszystko powoduje, że wyrasta ogólnie liczba chorych z różnymi chorobami z kręgu autoimmunologicznych”.
Do głównych przyczyn chorób tarczycy zalicza się również:
- uwarunkowania genetyczne,
- nieprawidłową dietę i niedobory żywieniowe,
- niedobór lub nadmiar jodu i selenu,
- otyłość,
- insulinooporność oraz
- palenie tytoniu – czynne i bierne.
Trzy główne grupy chorób tarczycy
Dr Domin wyjaśnia, że w praktyce klinicznej wyróżnia się trzy główne typy schorzeń tarczycy: „To jest choroba Hashimoto i choroba Gravesa-Basedowa, które są na dwóch biegunach. Jedna z nich wiąże się z niedoczynnością tarczycy, druga z nadczynnością. Mamy też grupę chorych z guzkami tarczycy, którymi musimy się zaopiekować”.
- Niedoczynność tarczycy (w tym choroba Hashimoto) to najczęstsza postać w praktyce endokrynologicznej. Układ odpornościowy wytwarza przeciwciała niszczące komórki tarczycy, przez co gruczoł produkuje zbyt mało hormonów. Choroba objawia się m.in. przewlekłym zmęczeniem, sennością, spowolnieniem myślenia, przyrostem masy ciała, zaparciami i trudnościami z koncentracją.
- Nadczynność tarczycy (choroba Gravesa-Basedowa) ma odwrotny mechanizm – przeciwciała pobudzają tarczycę do nadmiernej produkcji hormonów. Skutkiem są m.in. gonitwa myśli, kołatanie serca, utrata masy ciała, nadpobudliwość i nietolerancja wysiłku fizycznego.
- Guzki tarczycy wymagają diagnostyki obrazowej i nierzadko biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej (BAC) w celu wykluczenia zmian nowotworowych.
Warto pamiętać, że choć część objawów nadczynności i niedoczynności może pozornie wyglądać podobnie – jak problemy z koncentracją czy uczucie zmęczenia – ich charakter jest zasadniczo odmienny. Prawidłowe rozróżnienie wymaga badań hormonalnych.
Niespecyficzne objawy – na co zwracać uwagę?
Wczesne sygnały choroby tarczycy są często mylone z innymi dolegliwościami lub zrzucane na karb przemęczenia. Tymczasem obraz kliniczny bywa szeroki:
- od ciągłego zmęczenia i senności,
- przez nagłe wahania masy ciała,
- drażliwość,
- kołatanie serca i stany depresyjne,
- po problemy z pamięcią,
- zaparcia lub biegunki,
- nieregularne miesiączkowanie,
- a nawet opuchnięcie szyi i trudności z połykaniem.
Jeśli kilka takich objawów utrzymuje się równocześnie, warto skonsultować się z lekarzem.
U dzieci rozpoznanie bywa jeszcze trudniejsze. Dr Domin zwraca uwagę, że choroba może maskować się poprzez spowolnienie tempa wzrastania, niedokrwistość, zaparcia, a nawet obniżony nastrój czy kłopoty w relacjach z rówieśnikami. „Jeżeli dziecko prezentuje właśnie takie nietypowe objawy, które my nazywamy maskami, bo to może być depresja, niewychodzenie z domu dziecka, jakiś smutek, który wywołany jest na przykład tym, że dziecko jest przewlekle zmęczone” – wyjaśnia specjalistka.
Dobrą wiadomością jest to, że w Polsce od lat działa skuteczny przesiew noworodkowy w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy, wykonywany między 3. a 5. dobą życia. Jak podkreśla dr Domin: „Ten przesiew doskonale działa. Dostajemy telefon, pacjent jest natychmiast umawiany, dostaje leczenie, więc tu jakby mamy zabezpieczony prawidłowy rozwój psychoruchowy pacjenta”.
Diagnostyka – od TSH do USG
Pierwszym krokiem w diagnostyce jest oznaczenie poziomu TSH z krwi. Samo TSH to jednak nie wszystko. Dr Domin podkreśla: „Zawsze wszystkie hormony, bo to jest hormon przysadki, czyli TSH i hormony tarczycy FT3, FT4, które w całości dopiero, jeżeli są oznaczone, to pozwalają nam tak naprawdę w pełni spróbować rozpoznać etiologię choroby”.
Pełna diagnostyka obejmuje także oznaczenie przeciwciał przeciwtarczycowych (anty-TSHR, anty-TPO, anty-Tg) oraz badania obrazowe: USG, tomografię, rezonans magnetyczny lub scyntygrafię. Skierowanie na podstawowe badanie TSH może wystawić lekarz POZ. W razie potrzeby endokrynolog w ramach NFZ zleci dalsze, bardziej szczegółowe badania.
Dieta i styl życia mają znaczenie
Właściwe żywienie to istotne wsparcie terapii, a nie tylko jej tło. Do najważniejszych składników odżywczych w diecie tarczycowej należą:
- witaminy antyoksydacyjne (A, C, E),
- jod,
- selen,
- cynk,
- żelazo,
- wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 oraz
- witamina D.
Szczególnie kluczowy jest jod – bez odpowiedniej jego podaży gruczoł nie jest w stanie sprawnie produkować hormonów.
Ministerstwo Zdrowia i NFZ przestrzegają jednak przed pochopnym eliminowaniem produktów z jadłospisu: „Nie rezygnuj »na zapas« z żadnych pokarmów, bo może to prowadzić do niedoborów potrzebnych elementów. Poradź się specjalisty”.
Powikłania nieleczonej choroby
Nieleczone lub źle kontrolowane choroby tarczycy mogą wywołać poważne konsekwencje dla całego organizmu. Należą do nich m.in.
- osłabienie funkcji nerek,
- choroby wątroby,
- problemy z płodnością i potencją,
- schorzenia układu sercowo-naczyniowego,
- a także choroby metaboliczne – cukrzyca, osteoporoza i dna moczanowa.
U kobiet dochodzić mogą zaburzenia owulacji oraz trudności z zajściem w ciążę i jej utrzymaniem. To kolejny argument za tym, by nie odkładać diagnostyki na później.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Specjaliści są zgodni: na badania tarczycy nie warto czekać, aż objawy staną się wyraźne. Badanie TSH szczególnie zalecane jest osobom, u których w rodzinie występowały choroby tarczycy, kobietom planującym ciążę lub będącym w ciąży, osobom odczuwającym przewlekłe zmęczenie bez uchwytnej przyczyny, a także pacjentom z innymi schorzeniami autoimmunologicznymi – cukrzycą typu 1, celiakią czy łysieniem plackowatym.
Wczesne wykrycie nieprawidłowości i trafna diagnoza mają kluczowe znaczenie dla skuteczności leczenia i jakości życia. Jeśli cokolwiek niepokoi, pierwszym krokiem powinna być wizyta u lekarza pierwszego kontaktu, który zleci badania lub skieruje do endokrynologa.
Źródło: B2BData.pl Agencja Informacyjna
