Spacer po lesie, praca w ogrodzie czy krótki odpoczynek na trawniku wystarczą, aby złapać niechcianego pasażera. Kleszcze są aktywne przez większą część roku, a liczba zachorowań na choroby odkleszczowe w Polsce od lat pozostaje wysoka. Warto wiedzieć, jak bezpiecznie usunąć kleszcza, na jakie objawy zwracać uwagę i kiedy konieczna jest wizyta u lekarza.
Dlaczego ukąszenie kleszcza bywa groźne
Kleszcze mogą być nosicielami bakterii, wirusów i pasożytów wywołujących choroby odkleszczowe, w tym boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu. Pajęczak ten w ciągu dwóch–trzech lat przechodzi trzy etapy rozwoju: od larwy, przez nimfę, aż po postać dorosłą, a do przejścia w kolejne stadium potrzebuje krwi żywiciela – zwierzęcia lub człowieka.
Zagrożenia nie należy lekceważyć nawet wtedy, gdy kleszcz jest bardzo mały. Nimfy, odpowiedzialne za znaczną część zakażeń, mają wielkość główki od szpilki i często pozostają niezauważone. Pasożyty najintensywniej żerują od wiosny do jesieni, zwłaszcza w miejscach wilgotnych, porośniętych wysoką trawą i krzewami.
Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu – skala problemu w Polsce
Borelioza, nazywana także chorobą z Lyme, to bakteryjna choroba przenoszona przez kleszcze. Nie każdy kleszcz jest zakażony i nie każde ukąszenie prowadzi do zachorowania, jednak nieleczona borelioza może wywołać poważne powikłania neurologiczne, kardiologiczne oraz stawowe. Choroba potrafi rozwijać się miesiącami, a nawet latami, dlatego kluczowe jest szybkie rozpoznanie pierwszych objawów i wdrożenie leczenia antybiotykami.
Dane Narodowego Funduszu Zdrowia pokazują, że liczba pacjentów korzystających z pomocy lekarskiej z powodu chorób odkleszczowych systematycznie rośnie. W 2025 roku lekarze podstawowej opieki zdrowotnej udzielili świadczeń ponad 124 tysiącom pacjentów z chorobami odkleszczowymi, z czego 83 tysiące osób chorowało na boreliozę.
| Rok | Liczba pacjentów leczonych z powodu chorób odkleszczowych |
|---|---|
| 2022 | 95 tys. |
| 2023 | 104 tys. |
| 2024 | 98 tys. |
| 2025 | 124 tys. |
Najwięcej pacjentów zgłasza się do lekarza w wakacje, czyli od czerwca do sierpnia, gdy więcej czasu spędzamy na świeżym powietrzu. W 2025 roku odnotowano w Polsce około tysiąca przypadków kleszczowego zapalenia mózgu – choroby wirusowej, która może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych.
Jak rozpoznać pierwsze objawy zakażenia
Pierwsze objawy zakażenia mogą pojawić się od kilku dni do kilku tygodni po ukąszeniu. Najbardziej charakterystycznym sygnałem jest rumień wędrujący, czyli zaczerwienienie skóry, które stopniowo się powiększa i często przybiera kształt pierścienia z jaśniejszym środkiem. Rumień może jednak przybrać także inną postać albo w ogóle nie wystąpić, dlatego jego brak nie oznacza, że nie doszło do zakażenia.
Niepokojące mogą być również: gorączka, uczucie zmęczenia i osłabienia, bóle głowy, bóle mięśni i stawów, objawy przypominające grypę oraz ogólne złe samopoczucie. Warto pamiętać, że zniknięcie rumienia nie oznacza samoistnego wyleczenia – po ukąszeniu należy obserwować skórę i samopoczucie przez kilka tygodni.
Jak bezpiecznie usunąć kleszcza
Wbitego w skórę kleszcza należy usunąć jak najszybciej. Im krócej pozostaje przytwierdzony do ciała, tym mniejsze ryzyko przeniesienia drobnoustrojów chorobotwórczych. Ryzyko zakażenia boreliozą rośnie wraz z czasem żerowania kleszcza i wyraźnie zwiększa się po około 36 godzinach od wkłucia. Jeśli kleszcz zostanie w całości usunięty przed upływem 24–48 godzin od ukąszenia, ryzyko rozwoju choroby jest mniejsze.
Do usuwania kleszczy można wykorzystać dostępne w aptekach przyrządy, takie jak pęsety, specjalne karty czy lassa. Najważniejsze zasady to:
- uchwycić kleszcza jak najbliżej skóry,
- pociągnąć zdecydowanym, płynnym ruchem,
- nie ściskać odwłoka pasożyta.
Po usunięciu kleszcza należy dokładnie umyć ręce i zdezynfekować miejsce wkłucia.
Czego unikać podczas usuwania kleszcza
Wokół usuwania kleszczy krąży wiele mitów, a niektóre popularne metody mogą przynieść więcej szkody niż pożytku. Nieprawidłowe usuwanie kleszcza zwiększa ryzyko zakażenia drobnoustrojami chorobotwórczymi. Kleszcza nie należy zatem:
- wyciągać gołymi palcami,
- rozgniatać,
- wyciskać,
- wykręcać,
- przypalać,
- smarować tłustymi substancjami ani innymi chemikaliami, na przykład kosmetykami do ciała czy oliwą z oliwek,
- usuwać igłą ani ostrymi narzędziami.
Co zrobić, gdy w skórze zostanie fragment kleszcza
Podczas usuwania kleszcza może się zdarzyć, że część jego ciała pozostanie w skórze. Jeśli pozostał większy fragment, na przykład główka kleszcza, warto skonsultować się z lekarzem. Mniejsze fragmenty aparatu gębowego zwykle nie zwiększają ryzyka zakażenia, a w takiej sytuacji najczęściej wystarczy prawidłowa higiena i dezynfekcja miejsca po ukąszeniu.
Czy warto oddać kleszcza do badania?
Po ukąszeniu wiele osób zastanawia się, czy warto oddać kleszcza do badania laboratoryjnego. Eksperci nie rekomendują takiego postępowania. Jak wyjaśnia Monika Pintal-Ślimak, prezes Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych, badanie takie „nie może być uznane za badanie diagnostyczne”, nie jest też rekomendowane przez środowiska naukowe zajmujące się chorobami zakaźnymi.
Badanie kleszcza może co najwyżej wykazać, czy był on nosicielem określonych drobnoustrojów, nie pozwala jednak stwierdzić, czy doszło do zakażenia człowieka. Nawet dodatni wynik nie oznacza, że patogen został przeniesiony do organizmu, a wynik ujemny nie daje całkowitej gwarancji bezpieczeństwa. Po usunięciu pasożyta najważniejsza jest obserwacja miejsca ukąszenia przez kilka tygodni, zwracanie uwagi na pojawienie się rumienia wędrującego oraz kontrola własnego samopoczucia.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Nie każde ukąszenie kleszcza wymaga wizyty w gabinecie lekarskim, są jednak sytuacje, których nie należy bagatelizować. Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli:
- po usunięciu kleszcza pojawiło się zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia,
- nie udało się całkowicie usunąć pasożyta i w skórze pozostał większy fragment jego ciała,
- wystąpiły niepokojące objawy, takie jak wysoka gorączka, nudności lub wymioty, silny ból głowy, zaburzenia neurologiczne lub inne gwałtownie narastające dolegliwości.
Lekarz oceni sytuację i zdecyduje, czy konieczna jest dalsza diagnostyka lub leczenie.
Jak zmniejszyć ryzyko ukąszenia
Całkowite uniknięcie kontaktu z kleszczami nie zawsze jest możliwe, ale ryzyko ukąszenia można znacząco ograniczyć. Pomocne są między innymi:
- unikanie przedzierania się przez wysokie trawy, zarośla i wilgotne tereny porośnięte gęstą roślinnością,
- zakładanie na spacery do lasu lub parku pełnego obuwia, długich spodni i ubrań z długimi rękawami,
- wybieranie jasnych ubrań, na których łatwiej zauważyć kleszcza,
- stosowanie preparatów odstraszających kleszcze zgodnie z zaleceniami producenta,
- dokładne oglądanie całego ciała po powrocie do domu, zwłaszcza pachwin, pach, zgięć kolan, okolic uszu, linii włosów oraz brzucha i okolic pasa,
- wytrzepanie odzieży i sprawdzenie zwierząt domowych, które mogły przynieść kleszcze do domu.
Ukąszenie kleszcza nie musi oznaczać choroby. Kluczowe znaczenie ma jednak szybkie usunięcie pasożyta oraz obserwacja organizmu przez kolejne tygodnie. Jeżeli po ukąszeniu pojawi się rumień wędrujący, gorączka, bóle głowy lub inne niepokojące objawy, nie warto zwlekać z kontaktem z lekarzem – wczesne rozpoznanie boreliozy i innych chorób odkleszczowych pozwala uniknąć poważnych powikłań i zwiększa skuteczność leczenia.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
