24 października obchodzimy Światowy Dzień Walki z Polio. Data upamiętnia urodziny Jonasa Salka, który kierował pierwszym zespołem pracującym nad szczepionką przeciw poliomyelitis. Choroba została niemal całkowicie wyeliminowana, ale w 2026 roku liczba zachorowań w jednym z dwóch krajów, gdzie wirus nigdy nie został zatrzymany, gwałtownie wzrosła. Przypominamy, na czym polega zagrożenie i jak wygląda sytuacja w Polsce.
Czym jest polio i dlaczego jest groźne
Poliomyelitis, nazywana też chorobą Heinego-Medina lub nagminnym porażeniem dziecięcym, to ostra choroba zakaźna wywoływana przez trzy typy poliowirusów. Przechorowanie jednego typu nie chroni przed pozostałymi. Choroba dotyka głównie dzieci do piątego roku życia. Wirus może uszkodzić nerwy, co prowadzi do niedowładu lub porażenia mięśni, trwałej niepełnosprawności, a nawet śmierci. Na polio nie ma lekarstwa – przed zachorowaniem chronią wyłącznie szczepienia.
Znaczna większość zakażeń, około 95 proc., przebiega bez objawów, dlatego wirus może krążyć niezauważony. U jednej na 200 zakażonych osób dochodzi do nieodwracalnych porażeń. Wśród chorych z porażeniami 5–10 proc. umiera z powodu niewydolności mięśni oddechowych. Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową i kropelkową, przez przedmioty skażone wirusem oraz przez wodę lub żywność zanieczyszczoną ściekami. Po wielu latach od przebytej choroby u części pacjentów rozwija się zespół post-polio, czyli narastające porażenia mięśni.

Wielki sukces i ostatnie przeszkody
Postęp w walce z chorobą jest ogromny. Dziki wirus typu 2 uznano za wyeliminowany w 2015 roku, a typu 3 – w 2019 roku. Według Rotary od 1988 roku liczba przypadków polio na świecie spadła o 99,9 proc. W sierpniu 2020 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła, że przenoszenie dzikiego wirusa zatrzymano we wszystkich 47 krajach regionu afrykańskiego.
Dziki poliowirus typu 1 nadal krąży jednak w Afganistanie i Pakistanie. W 2024 roku potwierdzono tam łącznie 99 przypadków, a w 2025 roku – 52 (21 w Afganistanie i 31 w Pakistanie). Rok 2026 przyniósł podział na dwa odmienne scenariusze. Dane regionalnego biura WHO, aktualne na 18 października, wskazują, że w Afganistanie zarejestrowano już 42 przypadki, czyli dwa razy więcej niż w całym 2025 roku. W Pakistanie odnotowano sześć przypadków wobec 31 rok wcześniej. Łącznie daje to 48 zachorowań.
Dlaczego w Afganistanie przybywa zachorowań
Komitet Kryzysowy WHO ds. polio zwraca uwagę na kilka czynników. Od października 2024 roku w Afganistanie nie prowadzi się szczepień metodą „od domu do domu” ze względu na kwestie bezpieczeństwa. Szczepienia odbywają się w wyznaczonych punktach, a taka metoda często nie obejmuje wszystkich dzieci, zwłaszcza najmłodszych. Problemem jest też bardzo niski udział kobiet wśród pracowników szczepiących, szczególnie na południu kraju, gdzie transmisja wirusa jest najintensywniejsza. Sytuację komplikują przemieszczenia ludności, w tym powroty uchodźców z Pakistanu.
W Pakistanie wyzwaniem pozostaje południowa część prowincji Chajber Pasztunchwa. Szacuje się, że około 250 tysięcy dzieci nie zostało tam objętych szczepieniami, głównie z powodu zagrożenia bezpieczeństwa. Komitet podkreśla też, że spadek liczby przypadków nie oznacza jeszcze osiągnięcia jakości działań potrzebnej do wyeliminowania wirusa. Celem programu było przerwanie transmisji dzikiego wirusa w 2026 roku – dane z października pokazują, że ten cel pozostaje nieosiągnięty.

Wirusy pochodzenia szczepionkowego i globalny alert
Osobny problem stanowią krążące wirusy pochodzenia szczepionkowego. Wywodzą się z żywej szczepionki doustnej i mogą wywołać zachorowania w społecznościach, w których odsetek zaszczepionych jest niski. W 2025 roku zgłoszono na świecie 238 takich przypadków w 30 krajach, a do końca kwietnia 2026 roku – 32 przypadki w 12 krajach. Najwięcej odnotowano w Nigerii.
Dyrektor Generalny WHO potwierdził 21 sierpnia 2026 roku, że sytuacja związana z poliowirusami nadal stanowi zagrożenie zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym. Komitet ostrzega także przed luką w finansowaniu programu, szacowaną na prawie 30 proc. Wirus potrafi przekraczać granice: w październiku 2025 roku dziki poliowirus typu 1 wykryto w ściekach w Niemczech.
Polska: bezpieczni, ale czujni
Ostatnie dwa przypadki polio wywołane dzikim wirusem odnotowano w Polsce w 1982 i 1984 roku. Dziś szczepienia przeciw poliomyelitis są obowiązkowe i bezpłatne, a od 1 kwietnia 2016 roku wykonuje się je wyłącznie inaktywowaną szczepionką. Pełna ochrona wymaga czterech dawek: w 3.–4. i 5.–6. miesiącu życia, w 16.–18. miesiącu oraz w szóstym roku życia. Po zakończeniu cyklu odporność utrzymuje się do końca życia.
Choć wirus nie wywołuje w Polsce zachorowań, jest monitorowany. W listopadzie 2024 roku w próbce ścieków komunalnych z Warszawy wykryto poliowirusa typu 2. Główny Inspektor Sanitarny wraz z krajowymi konsultantami wyjaśnił, że nie świadczy to o zachorowaniach wśród ludzi, ale zgodnie z wytycznymi WHO wymaga działań zapobiegawczych. W wykazie WHO Polska figuruje wśród państw, w których ostatnie wykrycie wirusa pochodzenia szczepionkowego typu 2 odnotowano 21 stycznia 2025 roku.
Poziom zaszczepienia w przypadku szczepień obowiązkowych wynosi w Polsce około 95 proc. Ministerstwo Zdrowia zwraca jednak uwagę, że nawet przy dobrej średniej krajowej zbyt niski odsetek zaszczepionych w lokalnych środowiskach zwiększa ryzyko ognisk choroby, zwłaszcza w warunkach nasilonej migracji.
Czy szczepić dorosłych
Niemal wszyscy dorośli w Polsce zostali zaszczepieni w dzieciństwie. Szczepienie powinna uzupełnić osoba, która podejrzewa, że nie jest zaszczepiona lub jest zaszczepiona niecałkowicie, zwłaszcza przed podróżą do regionów występowania polio. Dawkę przypominającą zaleca się też w pełni zaszczepionym osobom wyjeżdżającym do kraju, w którym notowane są zachorowania, a także pracownikom laboratoriów pracujących z poliowirusami. O zasadności szczepienia decyduje lekarz.

Dlaczego walka trwa
Program eradykacji polio działa od ponad trzech dekad. Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF) dostarcza ponad miliard dawek szczepionek przeciw polio rocznie i pomaga szczepić ponad 400 milionów dzieci każdego roku, często w warunkach konfliktów i klęsk żywiołowych. Dopóki wirus krąży gdzie indziej na świecie, istnieje ryzyko jego zawleczenia, a zaprzestanie szczepień oznaczałoby powrót epidemii. Dlatego kalendarz szczepień pozostaje najskuteczniejszym zabezpieczeniem dzieci.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
© Kliknij i sprawdź naszą ofertę licencji na wykorzystanie tekstu
