31 maja obchodzimy Światowy Dzień bez Tytoniu – ustanowiony przez WHO w 1987 roku. W 2026 roku kampania skupia się na ujawnianiu strategii marketingowych przemysłu tytoniowego i nikotynowego oraz ochronie dzieci i młodzieży przed uzależnieniem.
Hasło 2026: „Zdemaskuj atrakcyjność”
Tegoroczne obchody odbywają się pod hasłem „Zdemaskuj atrakcyjność – zwalczanie uzależnienia od nikotyny i tytoniu”. Działania kampanii koncentrują się na wyposażeniu młodych ludzi w wiedzę i narzędzia do opierania się manipulacjom przemysłu tytoniowego oraz wsparciu osób chcących rzucić palenie.
Marginalizowanie szkodliwości produktów nikotynowych, przy jednoczesnym zwiększaniu ich atrakcyjności wizualnej i smakowej, przyczynia się zarówno do rozpoczęcia eksperymentowania przez osoby, które nigdy nie paliły, jak i utrwalania uzależnienia wśród obecnych użytkowników. Wyroby te, jako dyskretne, łatwe w użytkowaniu i pozornie nie powodujące uciążliwości dla otoczenia, stały się powszechnym elementem stylu życia i nie wywołują negatywnych reakcji społecznych. Tymczasem, jak wskazuje inspekcja sanitarna, mają na celu „maskowanie szkodliwości, manipulowanie wrażeniami i budowanie uzależnienia na całe życie”.
Skala problemu: miliardy dorosłych, miliony nastolatków
Na całym świecie tytoń pali 1,3 miliarda ludzi, w tym 40 milionów nastolatków w wieku 13–15 lat. W tej samej grupie wiekowej po inne wyroby nikotynowe sięga 15 milionów młodych ludzi – są oni 9-krotnie bardziej skłonni do wapowania niż dorośli.
W Polsce dane dotyczące młodzieży w wieku 13–15 lat są szczególnie niepokojące:
- tradycyjne papierosy pali 11,7% z nich,
- e-papierosów używa 22,3%,
- tytoniu podgrzewanego – 10%, a
- woreczków nikotynowych – 4,5%.
Wśród uczniów w wieku 15–19 lat elektroniczne papierosy regularnie pali 30%, a co najmniej raz próbowało ich 60%.
W skali globalnej tytoń zabija rocznie ponad 8 milionów ludzi. Ponad 7 milionów zgonów to wynik bezpośredniego palenia, a około 1,2 miliona – biernego.
Co palacz wdycha – chemia w dymie
Dym nikotynowy zawiera ponad 7 tysięcy związków chemicznych. Palący wdycha smołę, radioaktywny polon, nikiel, cyjanowodór, formaldehyd, amoniak oraz tlenek węgla, który tworząc z hemoglobiną kompleks zwany karboksyhemoglobiną sprawia, że krew jest gorzej natleniona.
Palenie bierne jest równie poważnym zagrożeniem. Dym unoszący się z żarzącej się końcówki papierosa jest czterokrotnie bardziej toksyczny niż ten, którym zaciąga się palacz, a w zadymionym pomieszczeniu osoba niepaląca wdycha trzy razy więcej tlenku węgla niż podczas aktywnego palenia. Dym papierosowy wpływa też na skórę – dermatolodzy mówią o „tytoniowej twarzy”: zapalenie papierosa powoduje skurcz naczyń krwionośnych skóry utrzymujący się do 90 minut, co prowadzi do trwałego niedotlenienia i szarzenia cery.
Palenie tytoniu jest jedną z głównych przyczyn chorób serca i udaru mózgu w Polsce. U osób palących ryzyko zachorowania na udar mózgu oraz chorobę wieńcową serca może wzrosnąć nawet czterokrotnie.
E-papierosy: nowe opakowanie, stare uzależnienie
Elektroniczne systemy dostarczania nikotyny – e-papierosy, podgrzewacze tytoniu, woreczki nikotynowe – są szczególnie niebezpieczne właśnie dlatego, że sprawiają wrażenie bezpiecznych. Młodzież traktuje je jako mniej ryzykowne, nie zdając sobie sprawy, że są to narzędzia uzależnienia od różnych substancji.
Bezpośrednio po użyciu e-papierosów zaobserwowano m.in. podrażnienie górnych i dolnych dróg oddechowych, zapalenie oskrzeli, kaszel, skurcze i drżenie mięśni, podrażnienie oczu, zmniejszenie wydajności układu odpornościowego oraz zwiększone ryzyko zapalenia płuc. Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorób (CDC) wprowadziło termin EVALI (e-cigarette, or vaping, product use associated lung injury), aby opisać choroby i urazy płuc związane z waporyzacją.
Istnieją udokumentowane przypadki zatruć płynem z e-papierosów wśród dzieci i dorosłych. W Polsce odnotowano dwa zgony na skutek zażycia fentanylu przy użyciu e-papierosa. Szczególnym zagrożeniem jest też stężenie nikotyny – pojedyncza kapsułka do niektórych urządzeń zawiera tyle nikotyny, co paczka 20 zwykłych papierosów, co u nastolatków może powodować szybki rozwój uzależnienia.
Zakaz reklamy – jedno z najskuteczniejszych narzędzi
WHO wskazuje, że przemysł tytoniowy stale poszukuje nowych klientów – dlatego zakaz reklamowania wyrobów tytoniowych jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zmniejszenia popytu na nie. Regulacje ograniczające dostęp do produktów tytoniowych i nikotynowych oraz ich promocję stanowią fundament każdej skutecznej strategii zdrowia publicznego.
Rzucenie palenia – jak uzyskać pomoc
Osoby uzależnione od tytoniu mogą zgłosić się po pomoc do lekarza rodzinnego lub specjalistycznych poradni. Bezpłatne wsparcie oferuje Ogólnopolska Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym pod numerem 801 108 108. Materiały edukacyjne i informacje dostępne są również na stronie: jakrzucicpalenie.pl.
Ministerstwo Zdrowia prowadzi kampanię społeczną w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej na lata 2020–2030, której celem jest obniżenie zachorowalności na nowotwory przez edukację zdrowotną i profilaktykę. Więcej informacji: planujedlugiezycie.pl.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
