Lato to czas, gdy większość z nas spędza więcej czasu na powietrzu – na plaży, w ogrodzie, na spacerach czy podczas wakacyjnych wyjazdów. Promieniowanie słoneczne poprawia nastrój i wspiera produkcję witaminy D w organizmie, jednak jego nadmiar niesie realne zagrożenie dla zdrowia. Oparzenia słoneczne, choć często traktowane jako drobna niedogodność, mogą mieć długofalowe konsekwencje – od przyspieszonego starzenia się skóry po zwiększone ryzyko nowotworów. Warto więc wiedzieć, jak korzystać z uroków lata rozsądnie.
Co dzieje się ze skórą pod wpływem słońca
Promieniowanie ultrafioletowe (UV) dzieli się na trzy pasma – UVA, UVB i UVC, różniące się długością fali oraz zdolnością wnikania w skórę:
- Promieniowanie UVC ma najkrótszą długość fali i jest niemal całkowicie pochłaniane przez warstwę ozonową atmosfery, dlatego w normalnych warunkach nie dociera do powierzchni Ziemi i nie stanowi zagrożenia podczas opalania.
- Zupełnie inaczej jest w przypadku UVA, które dociera do powierzchni Ziemi w największym stopniu, przenika do głębszych warstw skóry i uszkadza włókna kolagenowe, przyspieszając powstawanie zmarszczek i procesy starzenia.
- Promieniowanie UVB odpowiada natomiast za opaleniznę i oparzenia – uszkadza DNA komórek skóry, co w konsekwencji może prowadzić do rozwoju nowotworów, w tym czerniaka, najgroźniejszej odmiany raka skóry. Oparzenie słoneczne jest w istocie reakcją obronną organizmu na zbyt intensywne działanie promieni UV – gdy skóra nie jest odpowiednio zabezpieczona, dochodzi do trwałego uszkodzenia jej struktury. Proces ten zwykle zaczyna się od zaczerwienienia, po czym skóra staje się nadwrażliwa na dotyk, zaczyna piec i swędzieć.
Wyróżnia się trzy stopnie oparzeń słonecznych:
- Oparzenie I stopnia obejmuje wyłącznie naskórek i objawia się widocznym rumieniem, lekkim bólem oraz wrażliwością skóry – dolegliwości ustępują zwykle po kilku dniach.
- Oparzenie II stopnia sięga już skóry właściwej, a jego charakterystycznym objawem są pęcherze wypełnione płynem surowiczym, którym może towarzyszyć gorączka, osłabienie i silniejszy ból.
- Najpoważniejsze jest oparzenie III stopnia, obejmujące tkankę podskórną i nerwy – może wiązać się z brakiem czucia w oparzonym miejscu oraz martwicą tkanek i wymaga natychmiastowej interwencji lekarskiej.
Indeks UV – jak odczytywać zagrożenie
Podstawowym narzędziem informującym o intensywności promieniowania słonecznego jest indeks UV, publikowany na bieżąco między innymi przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej oraz Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Skala indeksu mieści się w przedziale od 0 do 16 i dzieli się na pięć zakresów:
- poziom niski (2 i mniej),
- umiarkowany (3–5),
- wysoki (6–7),
- bardzo wysoki (8–10) oraz
- ekstremalny (11 i więcej).
W Polsce najwyższe wartości indeksu notowane są zwykle w miesiącach letnich, w godzinach od 10:00 do 16:00, gdy Słońce znajduje się najwyżej nad horyzontem – w praktyce najbardziej niebezpieczny bywa przedział 10:00–14:00. W okresach fal upałów połączonych z bezchmurnym niebem indeks UV w wielu regionach kraju, zwłaszcza na południu i w górach, osiąga poziom bardzo wysoki lub ekstremalny, co oznacza, że oparzenie słoneczne może wystąpić już po kilkunastu minutach nieosłoniętej ekspozycji.
Kto jest najbardziej narażony
Na negatywne skutki promieniowania słonecznego szczególnie narażone są dzieci, których skóra jest cieńsza i mniej odporna na działanie UV, a mechanizmy obronne organizmu nie są jeszcze w pełni rozwinięte – nawet krótka ekspozycja może u nich prowadzić do poważnych oparzeń. Podwyższone ryzyko dotyczy również osób o jasnej karnacji, rudych lub blond włosach, z dużą liczbą piegów lub znamion, ponieważ ich skóra zawiera mniej melaniny chroniącej przed promieniowaniem. Dodatkowej ostrożności wymagają też osoby przyjmujące leki fotouczulające, w tym niektóre antybiotyki, leki przeciwdepresyjne czy diuretyki. Warto pamiętać, że wybrane części ciała – małżowiny uszne, grzbiety stóp, ramiona oraz skóra głowy w miejscu przedziałka lub wyłysienia – są szczególnie narażone na oparzenia i wymagają starannej ochrony.
Osobną grupą ryzyka są osoby wykonujące pracę na zewnątrz przez wiele godzin – pracownicy budowlani, rolnicy, pszczelarze czy osoby zatrudnione przy remontach dróg – które ze względu na charakter zawodu podlegają długotrwałej ekspozycji na promieniowanie UV.
Zasady bezpiecznego opalania
Podstawową zasadą jest ograniczenie ekspozycji na słońce w godzinach jego największej intensywności, czyli między 10:00 a 14:00. Niezależnie od pory dnia warto stosować kremy z filtrem UV, najlepiej o wysokim współczynniku SPF 50+, nakładane regularnie i w odpowiedniej ilości. Zalecane jest również noszenie przewiewnych, jasnych ubrań z naturalnych tkanin, nakrycia głowy oraz okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV. Istotnym, choć często pomijanym elementem profilaktyki jest odpowiednie nawodnienie organizmu – w upalne dni warto pić od 3 do 4 litrów wody, ograniczając jednocześnie spożycie alkoholu, który odwadnia organizm i zwiększa ryzyko udaru cieplnego.
Pierwsza pomoc przy oparzeniu i kiedy zgłosić się do lekarza
W przypadku łagodnych oparzeń słonecznych można działać samodzielnie – skórę należy przemyć letnią wodą i nałożyć chłodny, wilgotny okład, unikając gwałtownego, zimnego prysznica, który mógłby wywołać szok termiczny. Podczas gojenia oparzonej skóry nie należy stosować tłustych kremów ani ponownie wystawiać jej na działanie słońca.
Do szpitalnego oddziału ratunkowego lub lekarza należy zgłosić się niezwłocznie, jeśli oparzenie obejmuje dużą powierzchnię ciała, skóra nie wykazuje oznak gojenia po kilku dniach, pojawiają się zawroty głowy, gorączka lub wymioty, dochodzi do zaburzeń świadomości lub utraty przytomności, występują objawy udaru cieplnego, a także gdy widoczne są oznaki zakażenia rany, takie jak ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach czy gorączka.
Dlaczego nie warto lekceważyć oparzeń
Skutki nieostrożnego korzystania ze słońca nie ograniczają się do bólu i dyskomfortu w najbliższych dniach. Nawet kilka silnych oparzeń słonecznych w ciągu życia – w tym te przebyte w dzieciństwie i w wieku nastoletnim – znacząco zwiększa ryzyko zachorowania w dorosłym życiu na nowotwory skóry, w tym na czerniaka.
Dane epidemiologiczne pokazują, że problem ten nie jest marginalny. Polska należy do krajów o relatywnie niskiej częstości zachorowań na czerniaka skóry, który stanowi około 2 proc. wszystkich diagnozowanych nowotworów złośliwych, plasując się w drugiej dziesiątce najczęściej rozpoznawanych nowotworów – w 2022 roku zajmował 12. miejsce pod względem liczby zachorowań. W ciągu ostatnich dwóch dekad obserwowano systematyczny wzrost liczby rozpoznań, średnio o 3 proc. rocznie, choć w latach 2017–2022 tempo tego wzrostu wyraźnie wyhamowało, a współczynniki zachorowalności ustabilizowały się – co wiąże się prawdopodobnie ze wzrostem świadomości społecznej oraz poprawą wykrywalności choroby. W 2022 roku w Polsce odnotowano łącznie 4028 nowych zachorowań na czerniaka skóry – 1925 przypadków wśród mężczyzn i 2103 przypadków wśród kobiet.
Choroba może dotyczyć osób w każdym wieku, choć przed 40. rokiem życia występuje rzadziej – dotyczy to około 13 proc. wszystkich zachorowań, mimo że czerniak pozostaje jednym z najczęściej rozpoznawanych nowotworów wśród młodych dorosłych w wieku 20–39 lat. Od 40. roku życia częstość zachorowań systematycznie rośnie, a 75 proc. wszystkich przypadków dotyczy osób w wieku 50 lat i starszych, z których 60 proc. przypada na osoby po 60. roku życia. Mediana wieku zachorowania wynosi około 63 lat i jest zbliżona dla obu płci.
Podsumowanie
Bezpieczne opalanie nie oznacza rezygnacji z letniego wypoczynku na powietrzu, lecz świadome korzystanie ze słońca – z uwzględnieniem pory dnia, aktualnego indeksu UV, odpowiedniej ochrony skóry oraz nawodnienia organizmu. Szczególną czujność warto zachować w przypadku dzieci, osób o jasnej karnacji oraz tych, które ze względu na wykonywaną pracę spędzają wiele godzin na słońcu. Konsekwentna profilaktyka dziś może realnie zmniejszyć ryzyko poważnych problemów zdrowotnych w przyszłości.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
